KEMENANGAN Parti Islam Se-Malaysia (PAS) dalam Pilihan Raya Negeri Terengganu 1959 merupakan detik bersejarah dalam landskap politik tanah air. Buat pertama kalinya, sebuah kerajaan negeri yang dipimpin oleh PAS berjaya dibentuk di Pantai Timur, menyusul kejayaan lebih besar di Kelantan. Di Terengganu, tampuk pemerintahan diserahkan kepada Mohd Daud Abdul Samad sebagai Menteri Besar. Namun, episod pemerintahan ini tidak panjang. Dalam tempoh kurang dua tahun, kerajaan PAS Terengganu tumbang pada tahun 1961, meninggalkan pelbagai pengajaran penting dalam sejarah politik Islam di Malaysia.
Kemenangan yang rapuh
PAS memenangi 13 daripada 24 kerusi Dewan Undangan Negeri Terengganu dalam pilihan raya 1959. Walaupun angka ini mencukupi untuk membentuk kerajaan, hakikatnya ia merupakan sebuah majoriti yang tipis dan rapuh. Kerajaan PAS Terengganu lahir dalam suasana politik pasca-merdeka yang masih belum stabil, di samping berhadapan dengan sebuah kerajaan Persekutuan yang dikuasai sepenuhnya oleh Perikatan (Umno–MCA–MIC).
Keterbatasan pengalaman mentadbir dalam kalangan pimpinan PAS, yang majoritinya datang daripada latar ulama, pendakwah dan aktivis akar umbi, menjadikan pentadbiran negeri berdepan cabaran besar. Pentadbiran bukan sahaja memerlukan idealisme, tetapi juga kemahiran mengurus kepelbagaian kepentingan politik dan birokrasi.
Konflik dalaman dan krisis kepimpinan
Faktor paling kritikal yang menyumbang kepada kejatuhan kerajaan PAS Terengganu ialah konflik dalaman parti itu sendiri. Ketegangan mula timbul antara Menteri Besar dengan beberapa orang Ahli Dewan Undangan Negeri PAS. Isu berkisar kepada gaya kepimpinan, pembahagian jawatan, pengaruh peribadi dan perbezaan pendekatan dalam mentadbir negeri.
Perbezaan ini tidak dapat diselesaikan secara berkesan melalui mekanisme parti. Akibatnya, wujud kelompok dalam PAS Terengganu yang hilang keyakinan terhadap kepimpinan kerajaan negeri. Dalam konteks majoriti yang tipis, ketidaksepakatan dalaman menjadi bom jangka yang menunggu masa untuk meletup.
Politik lompat sokong dan kejatuhan kerajaan
Krisis mencapai kemuncaknya pada tahun 1961 apabila beberapa ADUN PAS menarik sokongan terhadap Menteri Besar dan bertindak menyokong Perikatan. Usul undi tidak percaya dibentangkan di Dewan Undangan Negeri, dan kerajaan PAS gagal mempertahankan majoritinya.
Dengan hilangnya sokongan majoriti, Mohd Daud Abdul Samad terpaksa berundur, sekali gus menamatkan pemerintahan PAS di Terengganu. Tidak berlaku pembubaran Dewan atau pilihan raya negeri baharu, sebaliknya, Perikatan mengambil alih pentadbiran negeri melalui sokongan yang berjaya diperoleh di dalam DUN.
Peranan tekanan politik Persekutuan
Walaupun faktor dalaman menjadi punca utama, tidak dapat dinafikan bahawa tekanan politik Persekutuan turut memainkan peranan penting. Perikatan sebagai pemerintah pusat memiliki kelebihan dari segi sumber, pengalaman dan jaringan politik. Dalam suasana ketiadaan undang-undang anti-lompat parti, strategi memujuk dan menarik sokongan wakil rakyat menjadi senjata yang berkesan.
Keadaan ini memperlihatkan betapa kerajaan negeri pembangkang pada era awal kemerdekaan berada dalam kedudukan yang sangat terdedah, khususnya apabila berhadapan dengan kuasa pusat yang dominan.
Kembalinya Umno ke Terengganu
Selepas kejatuhan kerajaan PAS, Perikatan membentuk kerajaan negeri baharu, dan Wan Ahmad Wan Muhammad dilantik sebagai Menteri Besar Terengganu yang baharu pada tahun 1961. Pelantikan ini menandakan kembalinya Umno ke tampuk kuasa negeri, dan PAS kembali ke bangku pembangkang.
Pentadbiran Perikatan diterajui Umno selepas itu berlangsung stabil untuk tempoh yang panjang hampir 40 tahun akibat krisis dalaman PAS.
Pengajaran besar kepada PAS
Kejatuhan kerajaan PAS Terengganu 1961 sering dirujuk sebagai pengajaran awal kepada PAS mengenai realiti pemerintahan. Ia menegaskan bahawa kekuatan ideologi dan sokongan rakyat sahaja tidak mencukupi tanpa disiplin jemaah, kesatuan kepimpinan dan kematangan politik.
Pengalaman pahit ini kemudiannya membentuk pendekatan PAS dalam dekad-dekad seterusnya, termasuk penekanan terhadap prinsip wala’, syura dan kepentingan mengurus perbezaan dalaman secara berdisiplin. Episod ini juga sering dibandingkan dengan peristiwa kejatuhan kerajaan PAS di Kelantan pada 1977, sebagai amaran berulang mengenai bahaya perpecahan dalaman.
Kejatuhan kerajaan PAS Terengganu pada tahun 1961 bukanlah kegagalan cita-cita Islam yang dibawa oleh PAS, sebaliknya kegagalan mengimbangi idealisme perjuangan dengan realiti pengurusan kuasa. Sejarah ini membuktikan bahawa ancaman terbesar sesebuah kerajaan sering kali bukan datang daripada musuh luar, tetapi daripada keretakan di dalam barisan sendiri. Dalam konteks politik Malaysia, episod Terengganu 1961 kekal sebagai peringatan bahawa kuasa tanpa kesatuan hanya menunggu saat untuk tumbang.
Sejarah ini menjadi pelajaran yang sangat berguna kepada PAS khususnya dalam mengendalikan disiplin ahli atau dalam konteks gerakan Islam ia disebut sebagai pentarbiyahan ahli. Sejarah ini sebenarnya memberi pelajaran bagaimana menguruskan krisis dalaman selain kemahiran mengendalikan organisasi besar, iaitu sebuah negeri.
TS DR MOHD SUFFIAN YUSOFF
Timbalan Pesuruhjaya PAS Negeri Kedah
ADUN Bandar Baharu
Fellow Yayasan Strategik Lestari
Fellow Yayasan Kedah Sejahtera – HARAKAHDAILY 23/12/2025
